Bilgi üretim miktarında ve hızında şimdiye kadarki en büyük sıçramayı yaşıyoruz. Akıllı telefonlar, tarihimiz boyunca keşfettiğimiz tüm bilgilere sahip. İnsanlığın kendi icatları ve keşifleriyle donanımlı hale gelen 2. sistem bilgi birikimini kendi ürünü olan yapay zekâya aktararak yeni bir “tür” yarattı. Yeni türün bilgiyi işleme kapasitesi tek tek bireylerin bilişsel birikimlerini yerle bir ediyor. ChatGPT kullananlar kendilerinin yapamayacaklarına inandıkları göz dolduran bilgi ve metinleri yazdırıyorlar. Beğenmedikleri yerleri yeni bir talimatla beklentilerini karşılayacak düzeye getiriyorlar. Kısacası bazı temel bilgileri edinmekten vazgeçmiş durumdalar. Üretken yapay zekâ[1] ileri iç görü analizleriyle size isteyeceğiniz ve sizi memnun edecek bilgileri aktarıyor. Ürün tanıtımı ve satışı açısından bakarsak satmak istediklerini size beğendirme mücadelesindeler.

Yeni normların sessiz mimarı yapay zekâ

Yapay zekâ şirketleri, kazançları ve satın alınma güçleriyle alışık olmadığımız rakamların telaffuz edildiği ve rekabetin kıran kırana yürüdüğü bir sektör oluşturdu. Ellerinde biriken gücün en önemli boyutu zihnin hızlı, kolay ve ustaca karar vermeye dönük olan yapısından alınarak üretilen modeller. İnsanı tanıyarak onun zihin özelliklerinin işlendiği en ileri versiyonunu oluşturma girişimleri her geçen gün alanı genişleterek yeni normlar oluşturuyor.¹ Topluluk bilinci birey bilincini ileri düzeyde etkiler. Salgın hastalıklar, ideolojik mücadeleler, iktidar çekişmeleri ve savaşlar insani değerleri zedeler ve kötü kararlar alma olasılığını artırır. Üretken yapay zekâ ile olan etkileşimimizin çizeceği yol bu açıdan üzerinde durulmayı hak ediyor.

Teknik olarak yeni normlardan söz etmenin ön koşulu yaşamı etkilemesi ve dönüştürmesidir. Yeni normların ortaya çıkması var olan kurallar dizisinin bozulması ve yeni koşulların kendi özgün temsilleriyle bellek kayıtlarına girmesidir. Birey için arama motorlarında bilgiyi toplama ile başlayan “bir bilene soralım” anlayışı “Google Hazretlerine” soralım özgün temsiliyle belleklere kazınmıştır.

Sam Altman’ın OpenAI’ı Kasım 2022’nin son çeyreğine damgasını vurdu. Araştırma ön izlemesi olarak sunulan ChatGPT bizimle girdiği etkileşiminden öğrenerek kendini geliştirmek üzere bize sormadan ve ücret talep etmeden hayatımıza girdi. Aradığını anlat, sorular sor, anlatacağın metni yazdır, istersen şiir ısmarla, iş başvurusu için özgeçmiş yazsın, müşteri portföyünü genişlet. Birkaç kelimeyle etkileyici çizimi ya da sahneleri oluştur, düşündüğünden etkili grafikler çizsin. Düşündüklerini somutlaştıran donanımlı bir asistan ya da dost olarak YZ yeni ağlar oluşturdu, kişisel yaşama ve ilişki yönetim modeline yeni bir boyut getirdi. 

YZ’nın kullanım alanları ve onda aranan anlam hızlı bir dönüşüme uğramıştır. Öğrenme eğlenme amacı yarenliğe ve terapiye uzanmıştır. 2024’ten 2025’e geçince ilişkinin öne çıkan özellikleri değişti (Görsel). Kendilerine yoldaşlık etmesi, terapistliği ve hayatı düzenlemesi ile insanların yaşamlarındaki önemli kişi olarak tanımlanıyor.²

Kurulan yeni sosyal ağlarla ve iş yaşamıyla bütünleştirilen YZ platformlarının kurgulanışı ve modellenmesi tarihin önceki dönemlerinde tanık olmadığımız bir boyutta. İnsan insan ve insan makine ilişkisinde normlar hızla ve bilinmedik yönde boyut değiştiriyor. Bu gelişmelerin; zihnin karar ve eylem gücünü iyileştirmesi ve hızlandırması söz konusu olsa da, beklenti dışı karmaşık işlemlere yol açma riski göz ardı edilemez. İnsanın devre dışı kaldığı sistemler tamamen otomatiktir ve yapısı gereği herhangi bir insan girdisini ve denetimini gerektirmez. Kurgulanan sistemlerin veri tabanı, şeffaflığı, önyargılardan arınmış olup olmadığı ve hesap verebilirlik konusundaki sorunlu yapısı inkâr edilemez. Kapsadığı alanların genişliği nedeniyle kullanıcılarda yadsınamaz düzeyde kaygıya neden olmuştur. Kurumlar için üretenler dışında eğitilme ve kontrol edilme gereği olduğu aşikârdır.

Zihnin işleyişinin yapay zekâyla ilişkisi

İş Bankası’nın “Cumhuriyetin 100. Yılında “Atatürk Vizyonuyla Gelecek Yüzyıla Bakış” başlıklı konferansında yazar tarihçi ve filozof Yuval Noah Harari’yi dinlemiştim. Harari, YZ’nin insanların yaratıcı düşünmesinden ve anlayışından yoksun olduğunu ancak insan zekâsını taklit edebildiğini ve hatta onu aşan örnekleri olduğunu anlatmıştı. İnsanlığın dünyada sahne alışından bu yana dramatik çıkışları ve geliştirdiği bilgi ağlarına tarihsel bir bakış getirdikten sonra birlikte pek çok ortaklık kurduğumuz YZ’nin karanlıklaşan yüzüne ışık tutmuştu. Bu sunusunda bizi bir yıl sonra yayınlanan Neksus’u okumaya hazırlamıştı.

Yapay zekânın davranış bilimi verilerini temel aldığı ve yapısını geliştireceği fikri birçok kişi için yeni olabilir. Ancak, psikoloji biliminden (insan bilişi) elde edilen bilgiler başlangıçtan bu yana yapay zekâ araştırmalarına ilham kaynağı olmuştur. Yeni modelleri geliştirmenin en ileri noktasında ilham vermeye devam etmektedir.

Mevcut üretken yapay zekâ modelleri güçlü olsa da, özündeki “hızlı hatırlama” insan beyninin sezgisel ve ilişkisel 1. Sistem’i gibi çalışır. Bu, onları kayıtta olan örüntüleri tanıma konusunda usta yapar, ancak aynı zamanda insan sezgisini etkileyen aynı türden önyargılara karşı savunmasız bırakır. Bu sınırlamaların üstesinden gelmek için, “yavaş düşünebilen” bir yapay zekâ geliştirmemiz gerekiyor.

Ancak amaç, yalnızca daha bilinçli ve analitik bir “2. Sistem” eklemek değildir. Yapay zekâyı ilerletmenin asıl anahtarı, meta bilişi, yani düşünme hakkında düşünme yeteneğini geliştirmekte yatıyor. İnsan zekâsını bu kadar esnek kılan şey, bilişsel stratejimizi mevcut göreve uyarlama yeteneğimizdir.

Bu nedenle, farklı muhakeme yaklaşımlarından oluşan bir portföyü yönetebilen ve doğru olanı doğru zamanda kullanabilen bir sistem olarak yapay zekâ için meta bilişsel bir denetleyicinin geliştirilmesi savunuluyor.

Bu denetleyici hem insan hem de yapay biliş anlayışımızı birleştiren bir çerçeve olan “human in the loop” anlayışıyla, kaynak rasyonelliği ilkeleri tarafından yönlendirilecektir. Düşünme zaman ve emek gerektir ve gerçek zekâ, bir kararın doğruluğu ile ona ulaşmak için harcanan kaynaklar arasında en uygun dengeyi kurmalıdır.

Kaynak ve rasyonel bir denetleyici, bir yapay zekâ sisteminin hem basit problemleri “aşırı düşünmekten” hem de azim gerektiğinde karmaşık problemlerden “vazgeçmekten” kaçınmasını sağlar. Bu, mevcut modellerin kritik başarısızlık modudur. Kullanılan modellerin kritik bir başarısızlık modunu aşmak meta biliş için daha fazla teşvik gerektiriyor. Bir modeli yalnızca problemleri çözmek için değil, aynı zamanda nasıl çözeceğini öğrenmek için de eğiten meta-pekiştirmeli öğrenme gibi teknikler işe yarayacaktır.

Sonuç olarak, gerçekten güçlü bir meta-bilişsel yapay zekâ yaratmak, son gelişmeleri yaratan sinir ağı yaklaşımının ötesine geçmeyi gerektirir. Nöro-sembolik yapay zekâ, iki farklı sistemin güçlü yönlerini birleştirerek umut verici bir yol sunabilir. 1.Sistem sinir ağının hızlı ve sezgisel desen eşleştirmesini, 2.Sistem doğrulanabilir, kural tabanlı mantığıyla birleştirmesi sağlanabilir.

Bu hibrit yaklaşım, salt üretken YZ modellerin genellikle sahip olmadığı güvenilir doğruluk sağlar. Önemli nokta, 2. Sistem temsili motorun titiz kanıtları daha iyi sinirsel sezgileri eğitmek için kullanılmasıdır. Böylelikle sinir ağının yaratıcı “önsezilerinin” temsili 2. Sistemi daha verimli çözümler bulmaya yönlendirdiği verimli bir öğrenme döngüsü tasarlanabilir.

Davranış bilimindeki bu ilkelerden yararlanarak, yalnızca insan zekâsını taklit eden bir yapay zekâ inşa etmenin ötesine geçebilir ve gerçekten daha akıllı, daha yetenekli ve uzun vadeli hedeflerimizle daha uyumlu bir yapay zekâ yaratmaya başlayabiliriz.

Gelecek ön görüleri

Harari, bu noktada YZ’nin insan etkileşimlerini kurgulayarak ve öğrenerek ilerleme kaydedebileceğini ancak henüz olgunluk düzeyinin bu noktaya ulaşmadığını belirtiyor. Düşünceleri bağımsız yeni düşüncelere dönüştürme ve eylemleri kendi kendine üretme kapasitesine ulaşma riskinin yakın geleceği tehdit eden ciddi sorun olacağı düşüncesinde.³ Temel soru bilgisayar algoritmalarının akıllıca kararlar alıp daha iyi bir dünya yaratacağına güvenip güvenemeyeceğimiz. Bunun, büyük bir kumar olduğu ve daha da önemlisi oynanan kumarın sadece insan hayatları üzerine olmadığı düşünülüyor.

Yapay zekâ kendi başına bilimsel buluşlar yapabiliyor, sanat üretebiliyor, hatta edebiyat üretebiliyor.  Çok uzak olmayan bir gelecekte, yeni yaşam formları yaratma yeteneğiyle yalnızca türümüzün tarihini değil, tüm yaşam formlarının evrimsel seyrini değiştirebilir. Genetik kod yazabilir veya inorganik varlıklara can veren inorganik bir kod icat edebilir. Artificial Intelligence’dan gelen AI, Alien Intelligence’a; bir yaratığa dönüşebilir.³

Sadece birkaç yılımız var (We only have a few years) adıyla üretken yapay zekâ (ÜYZ) tarafından üretilen kısa film insanlığın üretimi olan varlığın 2027’de nasıl bir işlev üstleneceğini gözler önüne seriyor. YZ yönetiminde karşılaşabileceğimiz sorunları dile getirerek yaşama yön veren boyutları gözler önüne seriyor. ÜYZ henüz insan bilincinin vicdan, vefa, acıma gibi duygularını deneyimlerle bağlantılandırmaktan yoksun ve insani etkileşimlerin gerektirdiği olgunluk düzeyinden uzak. Beklemenin hayırlı olmayacağı ve acil çözüm önerilerine ihtiyaç olduğu gerçeğiyle karşı karşıya kalıyoruz.⁴ Bu aşamada önceki satırlarda da değindiğimiz gibi, insan-döngü (human-in-the-loop) platformları⁵ aracılığıyla, yapay zekâ ve makine öğrenim sistemlerinin genişletilmesi ve işletilmesine insan girdisi ve insan denetiminin dâhil olması gerekli görülüyor. Döngüde olmak; veri açıklama, model doğrulama, önyargı izleme, geri bildirim ve düzeltme sağlar.  Bu özellikleriyle yapay zekâ önerilerine dayanan nihai kararda önemli bir fonksiyonu olur. Sağladığı yararları 5 başlıkta özetleyelim:⁵

1. Geliştirilmiş doğruluk: İnsan gözetimi, verilerdeki hataları veya önyargıları yakalamaya yardımcı olabilir. Sistemin performansını iyileştirmek için geri bildirim ve düzeltme yapabilir. Böylelikle sistem kararlarının doğru ve güvenilir bilgilere dayanmasını sağlar.  
2. Artan şeffaflık: Şeffaflık, yapay zekâ sistemlerinin insanlara karşı sorumlu bir şekilde geliştirilmesini amaçlayan Yapay Zekâ Hakları Bildirgesi’nde belirtilen düzenlemelere uyulmasının önemli bir parçasıdır. İnsan zihni “işin içinde” olduğunda, kararların neye dayandığı anlamak, sistemin önyargılı veya haksız karar vermediğinden emin olarak yapay zekâ sistemlerine güven duymak için hayatidir.
3. Azaltılmış önyargı; İnsan-Döngü sürekli olarak önyargıları izleyebilir ve gerektiğinde düzeltmeler yapabilir. Adil ve etik yapay zekâ sistemlerinin ana unsuru olan algoritmik ayrımcılığın korunması ilkesine sahip çıkar.
4. Daha yüksek verimlilik; İnsanları sürece dâhil etmenin işleri yavaşlatabileceği iddia edilebilir, ancak gerçekte daha iyi bir verimliliğe yol açacaktır. Hataların erkenden saptanması, uzun vadede maliyetli hataların veya yanlış sonuçların önüne geçer. Zaman ve kaynak kullanımında avantaj sağlar.

Dönüşen iş yapış biçimi ve yeni roller

YZ sohbet robotları bireysel sohbet, planlama ve asistanlık hizmetleriyle öne çıkarken onun açtığı yolu kullanan ve kurumsal hayata hizmet edenler gittikçe güçleniyor. Etrafımızı saran bu platformlar; sanal asistanlık, ekipler arası takvim senkronizasyonu, proje yönetimi, rutin alışkanlıkların sürdürülmesi vb. ötesine geçiyor.

Yapılan uygulamalar yapay zekânın çalışanın ve yönetimin hayatını kolaylaştırdığını ve iş performansını artırdığını gösteriyor. İK liderlerinin %66’sı 2025 yılında öne çıkan sohbet robotlarının çalışan bağlılığını artırdığına inanıyor. Liderlerin YZ’yi her alana yaymak yerine, kurumun stratejik hedefleriyle uyumlu noktalarda kullanması önemli: “Hangi sorunu çözüyor, hangi değeri yaratıyor?” soruları yönlendirici olmalı. Kurum İK’larının bazıları özlük işlerini tercih ederken bazıları işe alıma odaklanıyor. Yetenek yönetiminin özenle ele alınmasında Baltaş International Group’un yetenek kazanım ve gelişim planlaması yapan BIG RiteFit platformu adayla etkileşimini 6 boyutta sürdürüyor. Dürüst ve net sohbetiyle seçimi çevik ve önyargıdan arınmış olarak gerçekleştiriyor, kurum beklentisine yüksek uyumlu adayları önererek İK’nın gücünü artırıyor. Rakamlarla değerlendirdiğimizde Ritefit⁶

• Geleneksel görüşmelere kıyasla 24 kat daha ekonomik bir çözüm sunuyor.
• Nitelikli adayları belirlemede 2 kat daha etkili.
• Ön eleme sürecinde iş yükünü %90’ın üzerinde hafifletiyor.
• Niteliksiz başvuru sayısında %90 oranında azalma sağlıyor.
• Çeşitliliği artıran seçimlerde %30’dan fazla iyileşme imkanı veriyor.

Bugünün gerçeği; insanın sahip olmadığı bilgiyi ve hızı yapay zekâdan alırken makine öğrenmesinin sahip olmadığı vicdan, ahlak, vefa gibi değerlerin insan müdahalesinden alınmasıdır. Teknoloji ve psikoloji yatayda tüm alanları keserken değişen normların insanın ve toplumların yararına olmasını ve koşulları iyileştirmesini bekliyoruz. İnsanın döngüde olma gereği YZ karşısında varlığa anlam veren güçlü vasıfları olmasından kaynaklanır.  Örneğin Amsterdam merkezli Toloka şirketi, kitle kaynak kullanımı ve üretken yapay zekâ hizmet sağlayıcısıdır. Dünyanın dört bir yanından akıllı ve meraklı insanları, yapay zekayı eğiten ve geliştiren serbest çevrimiçi görevlerle bir araya getiriyorlar. Proje çalışanları yapay zekanın dünyayı anlamlandırmasına yardımcı olan işlevle görevlendiriliyor. Yapay zekâ eğitmeni olarak tanımlananların unvanları “serbest veri açıklamacısı”dır.  Bu pozisyon için arananların görevleri ve özellikleri şu şekilde tanımlanır;  

• Herhangi bir disiplinde lisans derecesi
• İleri düzeyde İngilizce (C1 veya üzeri), hem yazılı hem sözlü olarak
• Mantıksal düşünme, gerçekleri kontrol etme ve muhakeme yetenekleri
• Ayrıntılara ileri düzeyde dikkat etme ve karmaşık talimatları anlama ve takip etme yeteneği
• Gerektiğinde açıklayıcı sorular sorma yeteneği de dahil olmak üzere güçlü iletişim becerileri

Bu gerçeklik bize, insan davranışlarını ve kararlarını yönlendiren dinamiklerin yalnızca teknolojiyle değil, tarih boyunca liderlik ve toplumsal örgütlenmeyle de şekillendiğini hatırlatır. Bu nedenle liderler, teknolojiyi etkin biçimde kullanmanın ötesinde, bu teknolojilerin insanlar üzerindeki etkilerini anlamak ve yönlendirmek sorumluluğunu da taşır.

Hikâyenin ardından gelenler

İnsanlık var oluşundan itibaren toplu halde yaşar. Her koşulda ilişkileri kontrol eden ve yaşamı yöneten liderleri olmuştur. Kontrol edemediğimiz güçleri harekete geçirme eğilimimiz, bireysel psikolojiden değil, türümüzün kalabalık gruplar halinde iş birliği yapma biçiminden kaynaklanır. Bu güçler dünya savaşlarında gördüğümüz gibi aramızda olan insani güçler ya da bedenimizi saran virüsler, bakteriler gibi patojen ajanlar değildir. Bugünün sorunu görmediğimiz YZ güçlerinin oluşturduğu, kararı ve sonucu etkileyen görünmez ağlar ve ilişki sorunudur.

Kenya’da Remotasks şirketi ‘evinizde çevrimiçi iş yaparak dolar kazanın’ ilanıyla topladığı 250.000’den fazla insanı harekete geçirdi.⁷ Üçüncü dünya ülke işsizlerin yeni işi artık ‘etiketleme’. Bu hizmetleriyle boğaz tokluğuna ABD’nin 5 büyük şirketine hayat suyu akıtıyorlar. Scale AI yapay zekâ uygulamaları geliştirmek için veri etiketleme, model değerlendirmesi ve yazılım sağlayan bir şirket.  2024’te çalışma koşullarının yasaya aykırı olduğu gerekçesiyle ABD İş Kurumu tarafından soruşturmaya alınmıştı. 2025 Trump’ın yeniden başkan seçilmesi üzerine hakkındaki dosya kapatılmıştır.

Bu ağların hangi bilgilerle beslendiği, kimlerin yönetiminde olduğu ağ oluşturanların bile bilgisinin dışında kalabilir. Yararı bireye olmayan tanıtım videoları ve reklam mesajları sosyal medyada yayınlandığında uzak görünen yoksul coğrafyaların çocukları avuçlarına yerleştirilen telefonlarla ve en az ücretlere bu reklamların dönüşümünü hızlandırıyorlar. Geniş kitleler hayatların ne ölçüde kontrol altında olduğunu ve kararlarının ne kadar derinden yönetildiğini bilemiyorlar. Fikir, inanç, ideoloji gibi zihinsel ürünler ve maddi tüketim nesneleri inşa edilen ağların içerisinde sunulanları akılsızca kullanmaya itiyor. Tüketilmesi istenen malumatlar ağların içine gömülerek yoğruluyor ve sunuluyor. Eko odaları oluşturarak bu malzeme, ağlar arası akışkanlıkla kanser hücresi benzeri bir yayılım gösteriyor. 

Yalın bir ifade ile ÜYZ tüketiciyi avucunun içine almayı biliyor ve alışveriş ruhunu besleyerek tüketimi pompalıyor. Bu işleyişi bireysel tercihlerin sıradan ve sınırı dar alanlarında tanımak daha mümkün. Satın alma teşvikleri aklın önüne geçmeyi ve hesapsız alışlar yapmayı sürat kesmeden sürdürür. Teşvikleri ve işleyişin amacını çözümlemek öğretici bir süreçtir. Geçmiş alışkanlıklarımıza ve tercihlerimize odaklanarak bu sistemi aşmak YZ işleyişini tanımakta olgunluk seviyesine gelmektir. İnsan zihninin zaaflarını ve sistem bilgisini öğrenmek bireyi ÜYZ önünde güçlü pozisyona taşır. Önüne konanların kabuğunu kolay kırmayı ve ardını görmeyi öğretir.

Sonuç

Üretken yapay zekâ ve ilişkili platformlar, insan davranışının algoritmasını çözme yolculuğunda büyük ölçekte ve derin etki yaratarak ilerliyor. Bu da fırsatı ve riski birlikte taşıyor; verimlilik kadar, bağımlılık döngüleri de tetikleniyor. Bu nedenle, insanı döngüde tutarken (human-in-the-loop) karar kontrolünü dengeleyen yaklaşımlar, YZ’nın kritik adımlarında şeffaflık ve hesap verebilirliği destekleyerek riskleri azaltmaya yardımcı olabilir. Kurumlar için ise YZ çalışmaları “Hangi sorunu çözüyor, hangi değeri yaratıyor?” soruları temel ilke olmalıdır. Liderlerin rolü; sezgiyi veri ile sınamak; çalışanların üretkenliğini ve iyilik halini artırmak, önyargılardan arınmış psikolojik güvenliği yüksek yönetim sistemleri kurmaktır.

Kaynakça:

1. Baltaş Z. Yaşatan ve yok eden normlar. İstanbul: Remzi Kitabevi; 2021.
2. Zao-Sanders M. How people are really using Gen AI in 2025. Harv Bus Rev. 2025 Apr 9. [İnternet]. Uygun erişim: https://hbr.org/2025/04/how-people-are-really-using-gen-ai-in-2025
3. Harari YN. Nexus: Taş devrinden yapay zekâya bilgi ağlarının kısa tarihi. İstanbul: Kolektif Kitap; 2024.
4. AI tools to create a movie about AI in 2027 . [İnternet]. Uygun erişim: https://www.youtube.com/watch?v=ZxvPdYMw_Sw
5. Chia A. What is Human-in-the-Loop? A Simple Guide to this AI Term [Internet]. Uygun erişim: https://careerfoundry.com/en/blog/data-analytics/human-in-the-loop/
6. Big RiteFit. Yapay zeka ile işe alım [İnternet]. Uygun erişim: https://bigritefit.com/tr/https://bigritefit.com/tr/
7. Remotetasks. Earn While doing online tasks from home [İnternet]. Uygun erişim:  https://www.remotasks.com/en

---

[1] Üretken yapay zekâ (ÜYZ): Generative artificial intelligence- GAI