Farklı bir ülkeye gidip farklı bir kültürle, dille yaşamak ve çalışmak durumunda olan ekspatlar için “değişim”, herkes için olandan daha belirgin ve somut bir kavramdır. Her yeni ülkeyle sadece dil ve kültür değil, bunların bir uzantısı olan iş uygulayış biçimleri, iletişim kurma tarzları, rolleri ve beklentileri değişir.

Yeni ülkeye uyum sağlama süreci, ekspatlarda aşağıdaki gibi duygu dalgalanmalarına yol açar (Kültüre Uyum Eğrisi, Tablo 1).

Kültüre Uyum Eğrisinin ilk aşaması olan ‘balayı’nda duygular olumlu ve coşkuludur. Çünkü kişi, yeni yerler, tatlar, ritüeller, objeler görme ve farklı insanlar tanıma heyecanı yaşar. Bu aşama, tatile giden bir turistin yaşantısını da yansıtır. Ancak turist bir müddet sonra evine dönerken, ekspatın yeni evi artık orasıdır. Yeni kültürdeki çalışma hayatı, maruz kalınan bu ‘yenilikler’in altında yatan değerleri anlama ihtiyacı yaratır. Ancak bir kültürde geçerli olan değerlere dışarıdan bakıp anlamak çok zordur. İşte bu aşamada ekspat, literatürde ‘kültür şoku’ olarak adlandırılan ‘belirsizlik’ dönemine girer. Bu dönemde duygular, davranışlara şu belirtilerle yansıyabilir:

• Kişi kendisinden ne beklendiğini ve karşısındakinden ne beklemesi gerektiğini anlamakta zorlanır.
• Karşısındakinin duygularını ve davranışlarını yorumlamakta zorluk yaşar.
• Kendi değerlerinin saygı görmediğini gözlemleyebilir.
• Yetersizlik ve kaygı hissedebilir.

Bunu takip eden “alışma” evresinden sonra ekspat bu yolculuğu üç farklı noktada bitirebilir: 

(a) Uyum sağlayamaz,
(b) Uyum sağlar,
(c) “Kraldan çok kralcı” olur

C noktasındaki kişiler, yeni kültürün değerlerini kendi kişisel değerlerine daha yakın bulan ve benimseyenlerdir. A noktasındaki kişiler ise işlerine devam edemez, etseler de verimli olamazlar. 

ABD’de yapılan bir araştırmada, uyum sağlayamayan ekspat yöneticilerin %30 ila %50 oranında olduğunu, bunun da Amerikan ekonomisine yılda 2 milyar dolara mal olduğunu göstermektedir*. Ülkemizde de büyük futbol kulüplerinin uyum sorunundan dolayı kaybettiği yabancı futbolcu ya da antrenörlerin yol açtığı maliyetler, yukarıdaki rakama yaklaşmasa da, küçümsenecek bir rakam değildir. 

Uyum sağlayamamanın temel sebebi iş becerisinin yetersizliği değil, yeni kültüre uyum sağlayamamaktır. Yeni kültüre uyum sağlayabilen, yani kültüre uyum eğrisindeki yolculuğu B noktasında tamamlayabilen kişilerin özellikleri şunlardır: 

• Olumlu yaklaşım: Karşımızdakini anlama amacıyla, aynı fikirde olmasak da yargıyla değil saygıyla yaklaşmak.
• Kültürlerarası duyarlılık: Karşımızdakinin ne demek istediğini, ne düşündüğünü, nasıl davranacağını öngörebilmek.
• İlişkileri doğru algılama: İnsanlar arasındaki etki zincirini doğru okuyabilmek.

Bu yetkinlikler, silikleşen sınırlarda ve yakınlaşan mesafelerde değişimi en somut şekilde yaşayan, farklı kültürdeki kişilerin bir arada çalışarak hedeflenen iş sonuçlarını almasını, ana dilleri farklı olsa da ortak bir dil konuşmasını mümkün kılar. Bu süreçte kilit rol, kültürlerarası farkındalık eğitimlerinindir.

Kaynak: 

1. http://www.expat-us.com/expatusblog-relocationusa/2014/9/2/expatriation-why-does-it-fail-