*26-27 Ekim 2004 tarihinde yapılan 1. Uluslararası Gelecek için Öğrenme Alanında Yenilikler Konferansı: e-Öğrenme toplantısında sunulmuş bildirinin özetidir.

Bilgisayar tabanlı eğitimlere katılanların önemli bir bölümünün programı tamamlamadan yarıda bıraktığı görülmektedir. Son yıllarda bu konuda yapılan araştırmaların tümü bu durumun, içeriklerin ve eğitim tasarımının niteliğinden kaynaklandığı konusunda birleşmektedir. Örneğin, 375 yetişkin çalışan üzerinde yakınlarda yapılan bir araştırmada, sınıf içi eğitimleri yarıda bırakma oranının yüzde 3 olduğu, e-öğrenmede bu oranın yüzde 26’ya çıktığı belirlenmiştir. e-Öğrenmeyi yarıda bırakanların yüzde 36’sı, bunun nedeninin, eğitim tasarımının yetersizliği ya da tasarımın onların öğrenme tarzlarına uymaması olduğunu belirtmiştir. 

Üstbiliş (Metacognition)

Esas olarak bilişsel bir süreç olan öğrenmede, her bireyin güçlü ve güçsüz yanları farklıdır ve bunlar yeni konuların öğrenilmesini etkiler. Ancak kullanıcıların kendi öğrenme tarzlarını tanımaları, kullandıkları stratejilerin sonuçlarını izlemeleri daha iyi öğrenmelerini sağlar. Öğrenmeyi nasıl gerçekleştirdiğini anlamak ise üstbilişsel (metacognition) becerilere dayanır. 

Araştırmalar üstbilişsel stratejilerin öğrenmeyi büyük ölçüde arttırdığını göstermektedir. Esas olarak üstbiliş, insanların, yaşamın her alanında “başarılı öğrenciler” olmasını sağlayan, daha ileri düzeyde bir düşünme yetisidir ve öğrenme sırasındaki bilişsel süreçlerin etkin bir biçimde kontrol edilmesini sağlar. Üstbiliş, düşünmeyi düşünmektir ve “ne bildiğini”, “ne bilmediğini” bilmektir. Kişinin öğrenme ve düşünme sürecini yönetme yetisidir. Öğrenme sırasında kişilerin çeşitli tercihleri üstbilişsel stratejilerini oluşturur. Bunlar öğrenmeyi düzenlemeyi ve gözetmeyi kolaylaştırır ve bilişsel etkinliklerin ve sonuçlarının planlanması ve izlenmesini içerir. 

Üstbilişsel etkinlik üzerine inşa edilen eğitim stratejileri, hedeflenen etkin öğrenmeyi güvence altına alır. Zira, bilişsel etkinlikler kişinin bilgi edinmesini sağlarken, üstbilişsel etkinlikler güçlü ve güçsüz bilişsel özelliklerinin bilincinde olarak bilgiyi en etkin düzeyde içselleştirmeyi kolaylaştırır. Öğrenen, ne bildiğini düşünür, ki buna üstbilişsel bilgi diyoruz, şu anda ne yapmakta olduğunu izler, ki buna da üstbilişsel beceri diyoruz, o anda ne düşünüp ne hissettiğini bilir; buna da üstbilişsel yaşantı diyoruz. 

e-Öğrenmede Üstbilişsel Stratejilere-Öğrenme, öğrenen merkezli bir eylemdir ve kişi karşısındaki ekran ve üstbilişsel yetenekleriyle baş başadır. Bu süreçte öğrenen edilgen bir katılımcı değildir. Davranışlarını yönetmesi beklenir. Üstbilişsel stratejileri ne zaman kullanacağına karar vermesi istenir. Bir problemi tanımlamak ve çözüm seçenekleri bulmak için bir strateji seçmelidir. Konuya aktaracağı enerjiyi ve zamanı yönetmelidir. Düşüncesini ve öğrenmesini izlemeli, kontrol etmeli ve değerlendirmelidir. Öğrenmenin hedefe ulaşıp ulaşmadığına karar vermesi gerekir. Bu uğraşta e-öğrencinin güvenebileceği tek destek, içerik ve eğitim tasarımından gelebilir.  

Üstbiliş, kendini değerlendirme ve kendini yönetmeden oluşan bir öğrenme stratejisidir. Öğrenenin yaşadığı süreci bilmek, bir e-öğrenme programı planlama, düzenleme ve uygulamada içerik sunucusu ve eğitim tasarımcısına yol gösterir. Baltaş tarafından üretilen e-öğrenme içerikleri ve eğitim tasarımları, yetişkin öğrencilerin program boyunca üstbilişsel becerilerini kullanmalarına yardımcı olan bir yöntem izler, kendini sorgulama sonucu e-öğrenmeden alınacak sonuçları kalıcı hale getirir. Baltaş Üstbiliş Haritalama tekniği e-öğrencilerin bireysel öğrenme tarzlarını ve üstbilişsel becerilerini değerlendirmek ve e-öğrenme sırasında onları bu yetilerini etkin kullanmaları doğrultusunda yönlendirmek için tasarlanmıştır 

Sonuç

Teknoloji, insan çabasını daha etkin, daha değerli ve daha anlaşılabilir kılmak için bir araçtır. Ancak bu aracı kendi olanakları ve hedefleri doğrultusunda kullanan insanın kendisidir. e-Öğrenme de, henüz gelişme evresinde olmakla birlikte, gerek kuruluşlara gerekse tüm dünyada toplumların bilgiye ulaşmakta zorluk çeken çeşitli kesimlerine benzersiz fırsatlar sunmaktadır. Bu fırsatı iyi değerlendirmek için, “içerik sunucu ve eğitim tasarımcısı” olarak, hedef gruplarımızı iyi tanıyıp anlamak için çaba göstermek ve ürettiklerimizi onların ihtiyaç ve yeteneklerine uygun biçimde sunmak durumundayız.

Kaynak:

1. Mullich, J.: A Recipe for Blended Learning in Workforce Management, Feb. 2004, p. 55.
2. Flavell, J. H.: Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry in American Psychologist, 34, 906-911 (1979).