Dijitalleşme, çalışma hayatının yapısal dinamiklerini köklü biçimde dönüştürmektedir. İstihdam biçimleri, meslek tanımları ve çalışan beklentileri yeniden şekillenirken, bu dönüşümün en görünür çıktılarından biri teknostrestir.

Dünya Ekonomik Forumu’nun (2023) raporuna göre, iş gücü piyasasında yaşanan dönüşüm, mevcut becerilerin hızla güncelliğini yitirmesine ve çalışanların sürekli uyum ihtiyacı duymasına neden olmaktadır. Bu durum, işsizliğin artmasından ziyade işlerin niteliğinin değiştiğini göstermektedir.Bu bağlamda beyaz yakalı çalışanlar, dijital dönüşümün merkezinde yer almakta ve teknoloji kaynaklı stres faktörlerine daha yoğun maruz kalmaktadır.

Teknostres: Kavramsal çerçeve

Teknostres kavramı ilk olarak Brod (1984) tarafından tanımlanmış, daha sonra Tarafdar ve arkadaşları (2007) ile Ragu-Nathan ve arkadaşları (2008) tarafından geliştirilmiştir. Teknostres, bireylerin teknoloji kullanımı sonucunda deneyimlediği psikolojik baskı olarak ifade edilmektedir.

Literatürde teknostres aşağıdaki boyutlarla ele alınmaktadır:

• Tekno-aşırı yükleme
• Tekno-karmaşıklık
• Tekno-belirsizlik
• Tekno-istila

Bu makale kapsamında özellikle iki boyut ön plana çıkmaktadır:
Yetkinlik eskimesi korkusu ve sürekli erişilebilir olma baskısı.

Yetkinlik eskimesi korkusu, bireylerin sahip oldukları bilgi ve becerilerin hızla geçerliliğini yitireceği endişesini ifade ederken; sürekli erişilebilirlik baskısı, çalışanların iş dışında da sürekli ulaşılabilir olma beklentisiyle karşı karşıya kalmalarını ifade etmektedir. Bu iki unsur, iş–özel yaşam çatışmasını doğrudan tetikleyen temel mekanizmalardır.

İş–özel yaşam çatışması ve dijital sınırların eriyişi

İş–özel yaşam çatışması, iş ve aile rollerinin birbiriyle uyumsuz hale gelmesi durumunu ifade eder. Dijital iletişim araçlarının yaygınlaşması, bu çatışmayı derinleştirmekte ve sınırların giderek belirsizleşmesine neden olmaktadır.

Sürekli erişilebilirlik beklentisi, çalışanların psikolojik olarak “işten çıkamama” durumunu doğurmaktadır.Bu bağlamda teknostres iki farklı sonuç doğurur:

Kontrolsüz teknostres:

• Tükenmişlik
• Düşük motivasyon
• Performans kaybı

Yapılandırılmış öğrenme:

• Psikolojik dayanıklılık
• Kontrol hissi
• Uzun vadeli gelişim

Jeopolitik belirsizlik: Makro düzeyde stresin genişlemesi

Teknostresin etkileri, yalnızca bireysel ve organizasyonel faktörlerle sınırlı değildir. Türkiye gibi jeopolitik açıdan belirsizlik içeren ülkelerde stres, çok katmanlı bir yapı göstermektedir.

Jeopolitik belirsizlik; bölgesel çatışmalar, ekonomik dalgalanmalar ve politik değişkenlik gibi unsurların yarattığı öngörülemezlik durumunu ifade eder. Bu bağlamda bireyler dolaylı travma, sürekli tehdit algısı ve gelecek belirsizliği deneyimleyebilmektedir.

Bu süreç üç temel mekanizma üzerinden açıklanabilir:

1. Belirsizlik yükünün artışı

Jeopolitik riskler, teknolojik belirsizliği derinleştirir ve iş güvencesi kaygısını artırır.

2. Sürekli uyanıklık hali

Krizlere sürekli maruz kalma, bireylerde kronik bir tetikte olma durumu yaratır.

3. Kontrol kaybı ve telafi davranışı

Bireyler ya geri çekilir ya da aşırı performans ve öğrenme ile telafi etmeye çalışır.

Hibrit stres modeli: Teknostresin genişleyen yapısı

Bu makale, teknostresi genişleterek “hibrit stres modeli”ni önermektedir:

Hibrit stres = Teknostres+ Jeopolitik belirsizlik + Ekonomik kaygı

Bu yapı içinde üç temel algı birbirini besler:

• “Yerimi kaybedebilirim”
• “Her an hazır olmalıyım”
• “Gelecek kontrolüm dışında”

Bu durum, hibrit kaygı olarak tanımlanabilecek bütüncül bir stres deneyimi yaratır.

Sonuç ve Öneriler

Elde edilen bulgular, beyaz yakalı çalışanların yalnızca iş yüküyle değil, aynı zamanda çok katmanlı belirsizlikle mücadele ettiğini göstermektedir. Bu durum, klasik stres modellerinin yetersiz kaldığını ve daha bütüncül yaklaşımlara ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır.

Gelişim zihniyeti, bu süreçte dönüştürücü bir rol oynamaktadır.

Organizasyonlar için:

• Çalışma saatlerine sınır koyan politikalar
• Sürekli öğrenme kültürü
• Psikolojik destek sistemleri

Bireyler için:

• Dijital sınırlar oluşturma
• Sürekli öğrenme alışkanlığı
• Stres yönetimi becerileri geliştirme

farklı düzeylerde öneriler olarak öne çıkmaktadır.

Bugün sahip olunan bilgi, yarının güvencesi olmaktan hızla uzaklaşmaktadır. Modern çalışan için öğrenme artık bir gelişim aracı değil, bir hayatta kalma stratejisidir. Ancak bu zorunluluk, bireyleri kesintisiz bağlantıda kalmaya iterken, tam da öğrenmenin sürdürülebilirliğini tehdit eden bir paradoks doğurur. Bağlantıda kalmak verimlilik sağlar; sürekli bağlı olmak ise tükenmişlik üretir.

Savaş yalnızca sınırların ötesinde değil; bireyin zihninde de yaşanır. İnsanlar geleceği kontrol edemez; ancak kendini geliştirmeyi kontrol edebilir. Teknostres ve jeopolitik stres farklı kaynaklardan doğar; ancak aynı duyguda birleşir: Kontrol kaybı.Gelişim zihniyeti, kaygıyı ortadan kaldırmaz; onu yönlendirir. Gelecek belirsiz olabilir; ancak gelişim her zaman bilinçli bir tercihtir.

Kaynakça:

• Ayyagari R, Grover V, Purvis R. Technostress: technological antecedents and implications. MIS Q. 2011;35(4):831–858.
• Brod C. Technostress: the human cost of the computer revolution. Reading (MA): Addison-Wesley; 1984.
• Greenhaus JH, Beutell NJ. Sources of conflict between work and family roles. Acad Manage Rev. 1985;10(1):76–88.
• Ragu-Nathan TS, Tarafdar M, Ragu-Nathan BS, Tu Q. The consequences of technostress for end users. J Manage Inf Syst. 2008;24(4):301–328.
• Tarafdar M, Tu Q, Ragu-Nathan TS, Ragu-Nathan BS. The impact of technostress on role stress and productivity. J Manage Inf Syst. 2007;24(1):301–328.
• World Economic Forum. The future of jobs report 2023 [İnternet]. Cenevre: World Economic Forum; 2023 [erişim tarihi: 6 Nis 2026].
• Zhu Z, Luo J, Wang X. A dualistic perspective on technostress. Int J Inf Manage. 2023;70:102644.
• Öztürk D. Teknostresin çalışan motivasyonu ve verimliliğine etkisi [Yüksek lisans tezi]. Ordu: Ordu Üniversitesi; 2023.
• Eker İ. Teknostres ile sanal kaytarma ilişkisi [Yüksek lisans tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi; 2021.
• Yiğit AG, Topçu T, Bayar HT. Teknostresin dijital tükenmişliğe etkisi. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi İİBF Dergisi. 2022.
• Akman AZ. Türkiye’deki “teknostres” konusunda yapılan çalışmalara yönelik sistematik bir inceleme. Int J Entrep Manag Inq. 2023;7(Özel Sayı 2):71–86. doi:10.55775/ijemi.1326272